Ezber Bozan

Çocuk sorar babasýna

“Baba, insan olarak mý doðdu Kriþna?”

“Oðul,” der “senin benim gibi insan olarak ama,

Tanrý oldu sonra.”

Çocuk, “o zaman nasýl tanrý olabilir?!” diye þaþtýðýnda,

Konuyu deðiþtirdi softa baba. 

Sorar çocuk babasýna

“Baba, herþeyi ama herþeyi mi yaratmýþ yüce Mevla?”

“Oðul” der, “seni, beni, hepimizi, tabi ya!”

Þaþtýðýnda çocuk, dediðinde, 

“Baba, Tanrý, herþeyi yaratansa,

Kim yarattý onu acaba?”

Konuyu deðiþtirdi softa baba.

Babasýna sorar çocuk

“Uçabilir miyim ben bulutlara?”

“Olur mu yavrum” dedi baba, “uçak lazým onun’çin sana”

“Ne zaman icat olunmuþ uçak, var mýydý Roma çaðýnda?”

“Yoktu evladým, olur mu... Onun icadý yakýn çaðlarda.”

“O zaman nasýl olmuþ da, yükselmiþ Ýsa, bulutlara?”

Konuyu deðiþtirdi softa baba.

 

Israrcý oldu üç çocuk da,

Ama yýllar yýllarý kovaladýkça,

Unuttular eskiden sorduklarý sorularý.

Þimdi onlar da hazýrlar, yanýtlamaya,

Kendi çocuklarýnýn sorularýný,

Konuyu deðiþtirme sanatýyla.

Daha mantýklýdýr çocuklar kimi zaman,

Analarýndan, babalarýndan.

Bu nedenle, bu dünyaya lazým olan,

Daha fazla ana-baba deðil, daha fazla çocuk.

Ve hâlâ geç kalmýþ deðiliz,

Çocuklaþarak yeniden, daha çok soru sorarak,

Doðru sorulara artýk biz,

Doðru yanýtlar beklemeliyiz.

“Çocukla çocuk olunmaz” sözü,

“Büyükle büyük olunmaz” diye

Deðiþene kadar.

Büyükler, küçülene kadar,

Çocukla çocuklaþýlana kadar...

Ulaþ Baþar Gezgin

31 Ocak 2011, Agra-Jaipur Treni’nde, Hindistan

Aðsayfasý: http://ulas.teori.org 

E-posta:

 

Gezgin, U. B. (2010). Sanatý deðerlendirebilmek için 2 ölçüt: Emek-yoðunluðu ve yeri-doldurulamazlýk. http://kultur.sol.org.tr/makaleler/ulas-basar-gezgin/sanati-degerlendirebilmek-icin-iki-olcut-emek-yogunlugu-ve-yeri-doldurul

Sanatý Deðerlendirebilmek için 2 Ölçüt: Emek-yoðunluðu ve Yeri-doldurulamazlýk

Ulaþ Baþar Gezgin

Aðsayfasý: http://ulas.teori.org 

E-posta:  

Günümüzde sanatçýlarýn her yaptýðýna ve sanat çevreleri tarafýndan sanat olarak her onaylanana ‘sanat yapýtý’ deniyor; felsefeciler de sanat yapýtýna içsel özellikleri üstünden (örneðin biçim) bir taným getirmeye çalýþýyor. “Bu, sanat yapýtýdýr” denilen her nesneyi sanat yapýtý olarak kabul etme yanýlgýsýna düþtüklerinden, bir taným üstünde oydaþma saðlayabilmiþ deðiller. Oysa sanatçýlarýn her yaptýðýna ve sanat çevreleri tarafýndan sanat olarak her onaylanana ‘sanat yapýtý’ dersek, bir kýsýr döngüyle karþýlaþýrýz: ‘Sanatçý’ ve ‘sanat çevresi’ nedir? Sanat üretme ya da eleþtiri yapma amacýný güden bir öbek insandýr. Hatta ‘sanat çevresi’ denince, içine herhangi bir biçimde, izleyicileri/ dinleyicileri de içermek üzere, sanatla ilgilenenler de girecektir. Dolayýsýyla, “sanat nedir?” sorusu, ‘sanatçý’ ve ‘sanat çevresi’ni tanýmlamayý gerektiriyor; bu ikisiyse, o ya da bu biçimde sanatsal amaçlara sahip olmakla tanýmlanýyor. (Buradan da “sanatsal amaç ne demek?” gibi daha açmazlý bir soru sorulabilir; ama kaldýðýmýz yerden düþünmeyi sürdürelim.) O zaman soru þu: Ya sanatsal amaçlara sahip olanlar, sanat-olmayan üretimler gerçekleþtirirlerse?.. Ýþte sorun tam da burada: Her ürettikleri sanatsa, tanýmlama sorunu ortadan kalkýyor. Ama çeþitli nedenlerle, her ürettiklerini sanat sayamýyoruz. 

Bu noktada temel iki ölçüt, emek-yoðunluðu ve baþka yapýtlarla yeri-doldurulamazlýk (non-substitutability) olacaktýr. Sözgelimi, Türk filmlerine onlarca kez konu olmuþ iliþkileri – hele bir de Nobel ödüllü yazar olarak!- sanatseverlere sunmaya kalkarsanýz, hem yeterince emek harcamadýðýnýz ortaya çýkar hem de yeri-doldurulamaz bir yapýt üretmediðiniz için, bu üretim, ya  kötü sanat ya da sanat-deðil olarak deðerlendirilmelidir. Ayný nedenle birçok Hollywood filmi ve ‘çaðdaþ sanat’ balonu, kötü sanat ya da sanat-deðil sayýlmalýdýr: Senaryo ve altta yatan düþünce, yeri-doldurulamaz deðildir. Ayrýca, bu çalýþmalar, emek-yoðun deðil sermaye-yoðundur (çok basamaklý bütçelerle düþük emeðin lanetli bireþimi). Hatta bu ‘çaðdaþ sanat’ balonlarýný, sermaye düzeninin sanatta dibe vurmasý olarak deðerlendirebiliriz; çünkü bu yapýtlarda, ‘kolay yoldan yapýt üretme ve/ ya da para kazanma’ düþüncesi baþattýr. Sözgelimi, seri üretilen çamaþýr makineleri ne kadar sanatsalsa, bu balonlar da o kadar sanatsaldýr (aþaðýda deðineceðimiz gibi, çamaþýr makinesinin, her makinede olduðu gibi, bir tasarýmý vardýr ve bu tasarýma sanatsal ölçütler uygulanabilir).   

Yeri-doldurulamazlýk ölçütü, sanatçýnýn/ sanatçýlarýn geçmiþteki örneklere bakmasýný gerektiriyor; emek-yoðunluk ise, çok çalýþmasýný gerektiriyor. Bu iki ölçütle, hangi biçim ve içeriðe sahip olursa olsun, bütün üretimlerin sanatsal olup olmadýðýný tartabiliriz. Bu açýdan, kimi mühendislik ürünleri de sanat sayýlmalýdýr. Tasarýmlanmýþ olan herþey, yukarýdaki çamaþýr makinesini de içermek üzere, sanat yapýtý olmaya adaydýr. Öte yandan, birçok mühendislik ürününü sanat-deðil kýlan, emek-yoðunluk ölçütü deðil, yeri-doldurulamazlýk ölçütüdür. Birçok mühendislik ürünü, seri üretim için tasarlanýr; her bir ürün, yeri-doldurulabilir niteliktedir. Öte yandan, örneðin, çok büyük olan ilk bilgisayar, ilk üretildiði dönemde, bu açýdan bir sanat yapýtý sayýlmalýdýr. O güne dek gelen ürünler içinde ilk bilgisayarýn yerini doldurabilecek bir örnek yoktur. Oysa bugünden ayný bilgisayara baktýðýmýzda, ilk bilgisayarý sanat-deðil olarak deðerlendireceðiz. Zaten kökleþikliðin (klasiklik) tanýmý da budur: Kendinden sonra gelenlerin yerini dolduramadýðý sanat yapýtlarýna ‘kökleþik’ deriz. Örneðin, kökleþik müzik, kökleþik Rus ve Fransýz yazarlarý... Dolayýsýyla, yeri-doldurulamazlýk, karþýlaþtýrmalý ve tarihsel bir olgudur. Demek ki, bir yapýtýn sanatsal olup olmadýðý, bulunduðumuz zamana göre deðiþir. 

Bu iki ölçüt, kendini belki de en fazla, fotoðrafçýlýk alanýnda duyumsatýr: Herkes fotoðraf çekebilir. Fotoðrafçýlýkta, amatörle profesyonel arasýndaki ayrým siliktir. (Romanda ya da kökleþik müzikte ise bu ayrým, tersine, çok keskindir.) En baþarýlý fotoðrafçýlýk örneklerinde yine yeri-doldurulamazlýk görürüz; ancak, emek-yoðunluk, daha karmaþýk bir açýklama gerektirir: Bir kere, kýlgýsal (teknik) olarak üzerinde oynanmýþ bir fotoðraf, olduðu gibi çekilip býrakýlmýþ bir fotoðraftan daha emek-yoðundur. Ýkincisinde, güzel olan, fotoðraf deðil; fotoðrafa konu olan nesnedir. Ayrýca, fotoðrafçý; çeþitli fotoðrafçýlýk kavramlarýndan yararlanabilir ve bu da, emek-yoðunluðu gerektirir.      

Bu baðlamda belirtmeliyiz ki, sanatýn eþlemlenebilmesi (kopyalanabilmesi), onun sanat olmadýðýný göstermez. Eþlemlenebilirlik, yalnýzca çaðdaþ sanat yapýtlarýna özgü deðildir. Her tür sanat yapýtý (resim, heykel, video, opera vö.), eþlemlenebilir. Önemli olan, yapýtýn ilkörneðinin (prototype) sanatsal olup olmadýðýdýr. Dolayýsýyla, tek tek her bir çamaþýr makinesi sanatsal olmayabilir; ama tasarým, sanatsal olabilir. Dolayýsýyla, yeni soru, bir tasarýmý sanatsal yapan ne? Bu soruyu, yine yeri-doldurulamazlýk yanýtlýyor. Makine tasarýmlarýnýn büyük çoðunluðu, yeri doldurulamaz deðildir. Ama tek bir zaman makinesi olsa, o makine, sanatsal olacaktýr. Demek ki, bir ürünün sanatsal olmasý için, üreticilerince ‘sanat’ olarak adlandýrýlmasýna gerek yok.  

Son olarak, kýlgýbilgisi (teknoloji) ürünlerini iþlevsel olduklarý için sanatsal saymamak gibi bir eðilim var. Oysa tüm sanat yapýtlarý iþlevseldir; her sanat yapýtý, baþkalarýnýn gereksinimlerini karþýlamadan önce, sanatçýnýn/ sanatçýlarýn yansýbilimsel (psikolojik) gereksinimlerini karþýlar. 

Bu iki ölçüt üstüne söylenecek daha çok söz var. Bu iki ölçüt, deðiþik sanat alanlarýna ve sanat yapýtlarýna uygulandýkça, yeni tartýþma konularý açýlacak. Açýlsýn da zaten. Çünkü bu yazýnýn amacý zaten tam da bu... 

Gezgin, U. B. (2010). Çaðýmýzýn mutlu insanlarýný tanýyalým. Ýzinsiz Gösteri Dergisi, sayý 229 (Aralýk 2010). http://www.izinsizgosteri.net/new/?issue=62&page=1&content=523

Günümüzün Mutlu Ýnsanlarýný Tanýyalým... 

Dr. Ulaþ Baþar Gezgin

Aðsayfasý: http://ulas.teori.org 

E-posta:  

Bu yazý, Dolan, Peasgood ve White’ýn 2008 tarihli  “Bizi neyin mutlu ettiðini gerçekten biliyor muyuz?” adlý kaynak tarama çalýþmasýnýn özetinden ve bunlarýn kýsa kýsa yorumlanmasýndan oluþuyor.

Baþlamadan belirtelim: Mutluluk çalýþmalarýnda, üç bilimsöz (terim) var ve bunlar, kimi zaman, birbirine karýþýyor: Mutluluk, bireysel iyi olma (kendini iyi hissetme) ve yaþam doyumu. Bu yazýda, bu üçü için de ‘mutluluk’ sözünü kullanýyoruz. 

Mutluluðu etkilediði ileri sürülen 7 etmen ve altdallarý þöyle: 

1. Gelir: Bilinen bir gerçek, þu: Ülkeler düzeyinde, en mutlu insanlar, en yüksek gelirli ülkelerde yaþamýyor. Ayrýca, salt (mutlak) gelir x görece gelir ayrýmý yapýlýyor. Salt gelire bakýldýðýnda, gelirle mutluluk arasýnda bir iliþki çýkmayabiliyor. Yani en yüksek gelirlilerin en mutlu insanlar olduðu doðru deðil. Ama denkleme insanlarýn gelirlerini diðerlerininkiyle karþýlaþtýrmalarý sokulduðunda, daha güçlü bir iliþki çýkýyor. Buna verebilecek iki örnek, þunlar: Bir iþyerinde, haksýz yere yüksek aylýk alanlarýn, diðerlerini mutsuz etmesi ve bir toplumda, haksýz yere yüksek gelir elde edenlerin diðerlerini mutsuz etmesi. 

2. Kiþilik özellikleri: 

2.1. Yaþ: Yaþýn iyi olmayla iliþkisi, U biçiminde. Gençlikte ve yaþlýlýkta insan daha mutluyken, en mutsuz olduðu dönem, ortayaþ (genel olarak, 32-50 arasý). 

2.2. Cinsiyet: Kadýnlarýn erkeklerden daha mutlu olduðu bulunuyor; ancak, diðer çalýþmalarda böyle bir cinsiyet ayrýmýna raslanmýþ deðil. 

2.3. Etnik Öbek: Solukbenizlilerin karaderililerden daha mutlu olduðu; Ýspanyollar’ýn ise solukbenizlilerden daha mutlu olduðu bulunuyor. 

2.4. Kiþilik: Kendine güven ve kendine deðer vermeyle mutluluk arasýnda iliþki var. 

3. Toplumsal Özellikler

3.1. Eðitim: Ýnsanlarýn toplumda daha iyi bir noktaya gelmesini saðladýðý sürece, eðitimle mutluluk arasýnda olumlu bir iliþkiye raslanýyor. Caporale ve arkadaþlarý (2009), yüksek eðitimlilerin daha mutsuz olduðunu bulguluyor. Bunun nedeni, yüksek eðitimin, beklentileri de arttýrmasý. Burada, Sakallý Celal’in ünlü sözünü uyarlayalým: “Bu kadar mutsuzluk, ancak eðitimle mümkündür”. 

3.2. Saðlýk: Fiziksel saðlýk ve özellikle yansýbilimsel (psikolojik) saðlýkla mutluluk arasýnda anlamlý bir iliþkiye raslanýyor. 

3.3. Ýþ Türü: Düzensiz iþ yapanlarýn daha mutsuz olduðu; sendikalýlarýn daha mutlu olduðu ve yüksek gelir öbeðinden, baþkasý hesabýna deðil de kendi hesabýna çalýþanlarýn daha mutlu olduðu bulgulanýyor. 

3.4. Ýþsizlik: Ýþsizlikle mutluluk arasýnda olumsuz bir iliþki bulgulanýyor. Erkek iþsizlerin, ortayaþlý iþsizlerin ve yüksek eðitimli iþsizlerin daha mutsuz olduðu görülüyor. 

4. Zamanýn Kullanýlýþ Biçimi

4.1. Çalýþma Saatleri: Çalýþma saatleri sonuçlarý, tartýþmalý; çünkü çalýþma saatleri ile mutluluk arasýndaki iliþki, sevilen bir iþte çalýþýlýp çalýþýlmadýðýna göre deðiþiyor. Ancak bir çalýþmada, çalýþma saatleriyle mutluluk arasýnda bir U iliþkisi görülüyor: Belli bir noktaya kadar çalýþma saatleriyle mutluluk arasýnda olumlu bir iliþki var; belli bir noktadan sonra, bu durum, aþýrý çalýþmak anlamýna geldiðinden, olumsuz bir iliþki var. Aþýrý çalýþma, mutluluðu düþürüyor. 

4.2. Yolda Geçen Zaman: Gününün uzun saatleri yollarda geçenler, diðerlerine göre daha mutsuz.

4.3. Baþkasýna Bakma: Baþkasýna bakma zorunluluðu ile mutsuzluk arasýnda bir iliþkiye raslanýyor; ancak gerçek yaþam, baktýðýnýz kiþi gerçekten sevdiðiniz bir insansa, bu durumun sizi mutsuz etmeyeceðini söylüyor. 

4.4. Gönüllülük ve Yardým Çalýþmalarý: Gönüllülük ve yardým çalýþmalarý ile mutluluðun iliþkisi, beklenenin tersine, tartýþmalý; bir sonuca varýlmýþ deðil.

4.5. Dinsel Etkinlikler: Dinsel etkinliklere katýlanlarýn daha mutlu olduðu görülüyor. Din, yaþama bir anlam katýyor. 

5. Kendine/ Baþkasýna ve Yaþama Yönelik Tutum ve Ýnançlar: 

5.1. Bireysel Koþullara Yönelik Tutumlar: Ýnsanýn koþullarýný geçmiþiyle karþýlaþtýrarak algýlama biçimi, mutlulukta önemli bir etmen.

5.2. Güven: Genel olarak insanlara ve hükümet, yargý ve polis gibi toplumsal kurumlara güven ile mutluluk arasýnda anlamlý bir iliþki var. 

5.3. Siyasal Görüþ: Bireyin siyasal görüþüyle mutluluk arasýndaki iliþkide net bir sonuç yok.

5.4. Din: Dini ne olursa olsun, bir dine baðlý olanlar, daha mutlular; ancak, mutluluk düzeylerinde bireysel ayrýmlar var. Bu, mutluluðu tek baþýna dinin açýklamadýðýný gösteriyor. Yine de, baþa gelen olumsuz olaylarý “Tanrý’nýn takdiri” diye göðüsleyenlerin daha az mutsuz olacaðý çok açýk.

6. Ýliþkiler

6.1. Evlilik ve Yakýn Ýliþkiler: Yalnýzlar, evlilerden daha mutsuz. Ayný eþle düzenli olarak seviþenler daha mutlu. 

6.2. Çocuk Sahibi Olmak: Yapýlan çalýþmalarda, net bir sonuç yok. Çocuk büyütmek, kimilerini mutlu; kimilerini mutsuz ediyor. Çocuðun yaratabileceði mutluluk ve mutsuzluk için çokça neden var. 

6.3. Aile ve Arkadaþlarla Görüþmek: Aile ve arkadaþlarla görüþmenin, özel durumlar dýþýnda, insaný mutlu ettiði, bilinen bir gerçek. 

7. Geniþ Tutumyapýsal, Toplumsal ve Siyasal Çevre:

7.1. Gelir Eþitsizliði: Gelir eþitsizliði ve mutluluk iliþkisi tartýþmalý; net bir sonuca varýlmýþ deðil. Kimi çalýþmalarda, gelir eþitsizliði ile mutluluk arasýnda olumsuz bir iliþki bulunuyor; kimilerinde ise, olumlu bir iliþki. Yani kimi çalýþmalara göre, gelir eþitsizliði, insanlarý mutlu edebiliyor. Bu çalýþmalarý yorumlamak için daha çok veri gerekli: Eþitsizlikten mutlu olanlar, bu eþitsizlikler nedeniyle zenginleyenler olmasýn sakýn?! Bir de, kimi yoksullarýn, eþitsizliði, umutsuz olarak deðil fýrsat kapýsý olarak görmüþ olabileceði ileri sürülüyor (buna en iyi iki örnek, herhalde, ‘Amerikan rüyasý’ ve ‘Ýstanbul’un taþý topraðý altýn’ olabilir). 

Caporale ve arkadaþlarý (2009), Doðru Avrupa’da, görece gelir algýsýnýn mutlulukla olumsuz deðil olumlu bir iliþki içinde olduðunu buldular. Buna göre, gelirlerini diðerlerininkiyle karþýlaþtýranlar daha mutlu. Bunu, ‘tünel etkisi’ ile açýklýyorlar. Buna göre, Doðu Avrupalýlar, bir gün yüksek gelire kavuþacaklarýný umuyor; bu nedenle, gelir karþýlaþtýrmasý, onlarý olumsuz deðil olumlu etkiliyor. Fakat bu etkinin, ayný zamanda geçici olduðu düþünülüyor; çünkü adaletsiz düzenin herkesi zengin etmesi olanaksýz. 

7.2. Ýþsizlik Oraný: Ýþsizlik oranýnýn yüksek olduðu ülkelerde, çalýþan insanlarýn, iþsiz kalmaktan korktuklarý için mutsuz olabilecekleri ileri sürülüyor. Fakat bu görüþ, tartýþmalý.

7.3. Ýnmezlik (enflasyon): Yaþam pahalýlýðýyla mutsuzluk arasýnda açýk bir iliþki var.

7.4. Gönenç (refah) Düzeni ve Toplumsal Güvence: Toplumsal güvence (sosyal sigorta) saðlayan toplumlarda insanlar daha mutlu.

7.5. Katýlýmcý Elerki (demokrasi): Yurttaþlarýn siyasal seçim sürecine daha çok katýlabildikleri ülkelerde (örneðin Ýsviçre), insanlar, daha mutlu. Yine de, bu alanda yeterince çalýþma yapýlmýþ deðil. 

7.6. Ýklim ve Doðal Çevre: Bu alanda fazla çalýþma yapýlmamýþ olsa da, çevre kirliliðiyle mutsuzluk arasýnda bir iliþkiye raslanýyor. 

7.7. Güvenlik ve Yoksunluk: Ayný biçimde, bu konuda fazla çalýþma olmasa da, tekinsiz bölgelerde ve yoksunluk bölgelerinde yaþamakla mutsuzluk arasýnda bir iliþkiye raslanýyor. 

7.8. Kentleþme: Köyde yaþayanlarýn kentlilere göre daha mutlu olduðu görülüyor; ancak bu konuda, bir sonuca varacak kadar çok çalýþma yapýlmýþ deðil.

***

Gezgin (2009)’da belirtildiði gibi, yansýbilimin (psikoloji) temel bir sorunu, çýkarýlan sonuçlarýn herkese uymamasý. Diðer bir deyiþle, tek tek bireylerin mutluluðunu yukarýdaki etmenler dýþýnda nedenler de belirliyor olabilir. Ayrýca, tek tek her birey, yukarýdaki etmenlere, daha farklý öncelikler ve aðýrlýklar verebilir. Örneðin, kimisi için, mutlulukta, toplumsal kurumlara güven, evlilikten daha önce gelebilir. Ama öyle ya da böyle, yukarýdaki deðiþkenler, mutluluðu ençoklamak açýsýndan öneriler geliþtirmeye olanak saðlýyor. Gerisi, okurun, bu etmenler dýþýnda, neyin kendilerini mutlu ve mutsuz ettiðini alt alta dizmelerine kalmýþ. 

Ýlgilisine Kaynak

Caporale, G.M., Georgellis, Y., Tsitsianis, N. ve Yin, Y.P. (2009). Income and happiness across Europe: Do reference values matter? Journal of Economic Psychology, 30, 42-51. 

Dolan, P., Peasgood, T. ve White, M. (2008). Do we really know what makes us happy? A review of the economic literature on the factors associated with subjective well-being. Journal of Economic Psychology, 29, 94-122.   

Gezgin, U. B. (2010). Ne zor þu kentte yaþamak. (Kentler ve ekonomiler: Kentlerin ve ekonomilerin yükseliþi ve düþüþü.) Birgün Gazetesi Kitap Eki, 27 Kasým 2010.  

Kentler ve Ekonomiler: Kentlerin ve Ekonomilerin Yükseliþi ve Düþüþü

Ulaþ Baþar Gezgin

http://ulas.teori.org

 

- Bu yazý, tatkaçýrýcý/ oyunbozan (spoiler) içermektedir. Bu yazýnýn kitap okunmadan önce okunmamasý önerilir.-

Kim ve Short’un kaleme aldýðý, Routledge Yayýnevi’nin Kentçilik ve Kente Eleþtiriler Giriþler Dizisi’nden çýkan ‘Kentler ve Ekonomiler’ adlý kitap, kentlerin dününü, bugününü ve yarýnýný anlamak isteyenler için bir baþucu kitabý. Kentlerin önemi, gün geçtikçe daha da artýyor; çünkü dünya, hýzla kentleþiyor. Birleþmiþ Milletler Kalkýnma Ýzlencesi’nin sayýlarýna göre, 1990’da dünya nüfusunun % 42.6’sý kentlerde yaþýyordu; 2010’da ise, bu oran, % 50.5. Diðer bir deyiþle, dünya nüfusunun yarýsýndan biraz fazlasý, kentlerde yaþýyor. Bu yüzdenin önümüzdeki yýllarda hýzla artmasý bekleniyor. Bu artýþýn büyük bir bölümü, düþük gelirli ya da orta gelirli ülkelerde olacak. Bu sayýlarýn baskýnlýðý karþýsýnda, birçok ülke, kent araþtýrmalarýna odaklanmýþ durumda. Ýþte bu baðlamda, ‘Kentler ve Ekonomiler’ kitabý, önemli bir gereksinimi karþýlamýþ oluyor. Kitap, 10 bölümden oluþuyor. Bölüm adlarý, kýsa özetleri ve yorumlarýmýz aþaðýda: 

1. Bölüm: Kentler ve Ekonomiler 

Kitap, þu sorularla açýlýyor:

“Kentler neden varlar?”, “ilk kentler nasýl ortaya çýktý?”, “neden kimi kentler büyürken, diðerleri yerinde sayýyor ya da çöküþ sürecine giriyor?”, “devlet siyasalarý, kent ekonomilerinin geliþmesine nasýl yardýmcý olabilir ya da bu siyasalar, kentlerin düþüþünü nasýl engelleyebilir?”, “kentlerdeki ekonomik büyümeden en çok ve en az kimler yararlanýyor?”, “bölgesel ve ulusal düzeydeki ekonomik büyümede, kentlerin ve özellikle büyük kentlerin katkýsý ne?”, “ekonomik küreselleþmenin kentler üzerindeki etkisi ne?”

Elbette, bu sorular, tek bir kitapta yanýtlamayacak kadar kapsamlý inceleme gerektiren sorular. Yazarlar da, bu sorulara tümüyle yanýtlayacaðýný ileri sürmüyor. Onun yerine, üç konuya odaklanacaklarýný belirtiyorlar: kentsel büyüme ve düþüþ; ulusal ve küresel ekonomilerde büyük kentler ve küreselleþme çaðýnda, kentlerdeki ekonomik deðiþimler. 

2. Bölüm: Tüccar Kentler ve Avrupa Sömürgeciliði  

Bu bölüm, Güney Amerika’ya Avrupalýlar’dan önce ayak bastýðý ileri sürülen Çinli amiral Zheng He’yi anarak baþlýyor. Ondan sonra, Avrupa denizaþýrý sömürgeciliði ile kentlerin kuruluþu ve palazlanmasý arasýndaki iliþki iþleniyor. Örnekolay olarak, Hindistan’ýn Madras/Chennai kenti ele alýnýyor. Kent, Ýngiliz sömürgecilerin Asya ticareti için önemli bir geçiþ kenti ve savunma bölgesi olarak tarih sahnesinde yer alýrken, baðýmsýzlýktan sonra, araba, tekstil ve yazýlým alanlarýnda geliþerek ekonomik gücünü koruyor. Tüm eski sömürge kentleri, ayný ‘baþarý’yý gösteremediði için, Madras/Chennai, özel olarak inceleniyor.

 

3. Bölüm: Sanayi Kentlerinin Yükseliþi ve Düþüþü 

Bu bölümde, sanayi devrimi ve sermaye düzeninin iniþli çýkýþlý geliþmesini ya da bata çýka yol almasýný açýklamaya çalýþan uzun erimli yaklaþýmlar iliþkilendiriliyor. Bölümün alt baþlýklarý þöyle: Sanayi kenti ve toplumsal çatýþma; planlý kent; Fordcu kent; yapýmýn düþüþü; Ford sonrasý kent ve küresel kayýþ. Bu bölümün ele aldýðý sorulardan biri, “sanayi kentleri neden belli bir yerde kuruluyor da, baþka yerde kurulmuyor?” sorusu. Bu soruya daha önce verilmiþ yanýtlar kýsaca sýralanýyor. Bu yanýtlar, þunlar: Ucuz iþgücü, hammadde, pazarlar, taþýma tutarlarý, enerji kaynaklarý, teknolojik deðiþim ve devletin etkisi. Ancak, bu yaklaþýmlar, bir yandan bir ya da birkaç iþletmeye odaklanmalarý; bir yandan da karar verenlerin ussal olduðunu varsaymalarý dolayýsýyla eleþtiriliyor. Kentler için yerin belirlenmesi, yerel ve ülke çapýndaki çeþitli oyuncularýn etkileþiminin bir ürünü. Kentleri bireyler deðil, kurumlar belirliyor. Bu bölümde, 2-3 sayfa kadar, kente marksçý açýdan bakýþ ele alýnýyor. Bu bölümde yer alan diðer bir konu, Paris’i barikat kurulmasýn, halk direnemesin diye geniþ bulvarlarla tasarlayan Georges-Eugène Haussmann’ýn icraatlarý. 

Bu bölümde, Fordcu bir yaklaþýmla oluþturulmuþ kentler ve daha sonra yapým kesiminin çöküþü inceleniyor. Bölüm, sermayenin ve dolayýsýyla yapýmevlerinin ucuz iþgücü cennetleri olan Çin, Vietnam ve Endonezya gibi ülkelere kaymasýyla, sanayi kentlerini çöküþü (bunun en ünlü örneði, Detroit) konusuna odaklanýyor. Kitapta verilen örneklere eklenebilecek bir diðer örnek ise, birleþmeden sonra çöken, daha doðrusu, Batý Alman sermayesi tarafýndan çökertilen çalýþkan Doðu Alman kentleri. Birleþmeden sonra, birçok Doðu Alman iþletmesi, zarar ettikleri yalanýyla, Batý Alman zenginlerine 1 Mark’a satýldý. Batý Almanlar, kendileriyle yarýþan bu Doðu Alman iþletmelerini satýn aldýklarý gibi kapattýlar. Ýþçiler, iþlerini yitirince, Batý Alman kentlerine göçtüler. Doðu Alman nüfusu azaldýkça azaldý. Þu an bile Doðu Alman kentlerinde çokça terkedilmiþ ev var. 

 

4. Bölüm: Hizmet Kesimi ve Büyükþehir Ekonomileri

Bu bölümde, ‘üretici hizmetleri’ olarak adlandýrýlan, reklam, bankacýlýk, hukuk, finans, danýþmanlýk ve biliþim teknolojileri gibi alanlarýn kentlerin geliþimi üstündeki etkisi iþleniyor. Büyük þirketler için bu hizmetler olmazsa olmaz; bu nedenle, þubeleri, bu hizmetlere kolay eriþebilecekleri yerlerde açmaya özen gösteriyorlar (elbette, yer seçiminde, müþteri yoðunluðu da etkili). Bu baðlamda incelenebilecek bir konu, çaðrý merkezlerinin Hindistan gibi ülkelere kayýþýnýn yüksek gelirli kentler üzerindeki etkisi olabilir.

5. Bölüm: Küreselleþme ve Dünya Kentleri 

Bu bölümde, çeþitli kentleri ‘dünya kenti’ ligine sokan sýralamalar ve bu sýralamalardaki farklar ele alýnýyor. Bu sýralamalarda kullanýlan çeþitli ölçütler þunlar: Yabancý ülkede doðmuþ kentyaþarlarýnýn yüzdesi; kentte bulunan Küresel 500 (Küresel 500, en yüksek gelirli 500 dünya þirketi) þirketlerinin sayýsý ve bu þirketlerin gelirleri; uluslararasý hava yolcusu trafiði; merkez-çevre iliþkileri; kente göç oraný vd. 

6. Bölüm: Küreselleþme ve Küreselleþen Kentler

Bu bölümde, dünya kenti ligine çýkma çabasý içinde olan çeþitli kentlerin stratejileri ve bu stratejilerin baþarýsý ve baþarýsýzlýðý inceleniyor. Bu amaçla, üç Amerikan kentinin belediye baþkanýnýn kentleriyle ilgili uzgörülerine ve bir Amerikan kentinin kalkýnma planýnýn özetine yer veriliyor. Kentlerin uluslararasý sermayeyi çekmek için iþe koþtuklarý siyasalar arasýnda, vergi indirimi ve düzenlemelerde esneklik gibi giriþimler olduðu belirtiliyor. 

7. Bölüm: Eski Ekonomiler için Yeni Çözümler

Bu bölümde, küresel sermayenin Asya’ya kaçýþý dolayýsýyla çöken eski sanayi kentlerinin eski güçlerine kavuþmak için yaptýklarý sýralanýyor. Bu yöntemlerden birisi, bu kentleri, yeni iþ olanaklarý yaratýlamasa da, yaþamaya deðer, toplumsal yaþamý renkli bir kimliðe büründürmek. Bu kimlik oluþturma çabasýnýn yaygýn örneklerin biri, sanat kenti olarak paketleme yaklaþýmý. Bu bölümde, bu yaklaþýma örnek olarak, çeþitli Amerikan kentleri yanýnda, Toronto (Kanada) ve Yokohama ve Osaka da (Japonya) inceleniyor. 

8. Bölüm: Üçüncü Dünya Kentleri 

Bu ‘üçüncü dünya’ sözü, daha baþlýkta bile eðri duruyor çünkü Soðuk Savaþ Dönemi’nin bitimiyle, üç dünya kuramý (Fransýz sürümü de Maocu sürümü de), eskidi. Ancak, yazarlar, bunu, ‘geliþmekte olan ülke’ anlamýnda kullandýklarýný söylüyorlar. Oysa, bu söz de tartýþmalý. Bu bölümde, çevre-merkez iliþkisi ele alýnýyor; son yýllarda, en kalabalýk kentlerin içinde düþük ve orta gelirli ülkelerin kentlerinin yer alýþýna dikkat çekiliyor. 1950’de 10 milyondan daha fazla nüfuslu dünya kenti sayýsý 2 iken (Tokyo ve New York); bu sayý, 1975’te 4’e (Þanghay ve Meksiko Kenti ekleniyor) ve 2005’te 20’ye sýçrýyor. Yeni eklenenlerin neredeyse tümü, düþük ve orta gelirli ülkelerden. Buna ek olarak, dünya nüfusunun üçte birinin gecekondularda kaldýðýna dikkat çekiliyor. Çarpýk kentleþme, adaletsizlikleri besliyor ve adaletsizlikler, çarpýk kentleþmeyi. 

9. Bölüm: Ulusal Baþkentler için Dünya Kenti Projeleri

Bu bölümde baþkentler inceleniyor ve gerçekleþtirilmiþ ya da gerçekleþtirilmesi tasarlanan baþkent deðiþtirme giriþimleri sýralanýyor. Baþkent deðiþtirmiþ ya da baþkent deðiþtirmeyi tasarlayan ülkeler þunlar: Brezilya, Moritanya, Pakistan, Botswana, Libya, Malawi, Belize, Tanzanya, Nijerya, Fildiþi Sahili, Myanmar ve Palau. Bu döküme, biz de, Malezya ve Güney Kore’yi ekleyebiliriz. Bu baðlamda, bu büyük kentlerin, büyüklerini dünya çapýnda kanýtlamak için en yüksek kule dikme yarýþý yapmasý anýlýyor. Bunlarýn büyük bölümü, Asya kentleri. Bu bölümde özel olarak incelenen kentler, Johannesburg (Güney Afrika) ve Seul (Güney Kore). Seul’daki nüfus artýþý yönelimleri sunuluyor ve 1988 Yaz Olimpiyatlarý’nýn Seul’da yapýlmasýnýn kentleþmeye etkisi deðerlendiriliyor. Bu baðlamda, olimpiyatlara evsahipliði yapan kentlerin bir dökümü veriliyor. 

10. Bölüm: Geliþmekte Olan Ülkelerde Küreselleþen Adalar

Baþlýk yanýltýcý olabilir: Bu bölümde, ‘adalar’ derken, ‘denizlerle çevrili kara parçalarý’ kastedilmiyor; kentlerde, yoksul çoðunluktan ayrý bir biçimde varolan alanlar kastediliyor. Türkiye’de de görüldüðü gibi, kentlerde, ‘kapalý-siteleþme’ olarak adlandýrabileceðimiz bir süreç yaþanýyor. Orta sýnýflar ve üst sýnýflar, artýk ‘ayak takýmý’yla yaþamak istemiyor; kendini kapýsýnda güvenlik olan alanlara kapýyor. Ayrýca, varlýklý kesimlerin yaþadýðý yerlerde en ileri altyapý sözkonusuyken, duvarlarýn hemen dýþýnda, yoksul çoðunluk, en olanaksýz koþullarda varlýðýný sürdürmeye çalýþýyor. Bu yoksulluk denizinde, zenginler, kendi adalarýnda yaþýyor.

 

‘Kentler ve Ekonomiler’, Türkçe’ye mutlaka çevrilmesi gereken, Türkiyeli okurla buluþmasý çok yararlý olabilecek bir kitap. Baþta söylediðimiz gibi, kentlerin dünü, bugünü ve geleceði, bu kitapta...

Kitabýn Künyesi

Kim, Y.-H. ve Short, J.R. (2008). Cities and economies. New York: Routledge.